حضرت عمر ( رض ) در محرم سال 20 ه 640 م به وضع ديوان لشكر و ديوان خراج و ماليات پرداخت ، كه در مصر به زبان قبطى و در عراق و خراسان به زبان بهلوى و در شام به زبان رومى مىنوشتند ، تا كه در عهد عبد الملك اموى در حدود 80 ه 699 م به زبان عربى تحويل يافت ، و اين وضع دواوين تقليدى بود از نظام ادارهء عجم ، « 1 » كه در خراسان هم رواج داشت ، و ديوان خراج را در حدود 46 ه 666 م ربيع الحارثى والى دولت اموى بمدد حسن بصرى در سيستان بنا نهاده بود . درين ديوان خراج كاركنانى شامل بوده‌اند مانند : 1 / دبير و حاسب ( كاردار حساب و شمارنويسى ) . 2 / جهبذ ( بضمهء اول و فتحه با ) تحصيل‌دار ماليات كه بندار هم ميگفتند . 3 / جابى : ماليه‌گذار و فراهم‌آورندهء مال جبايت . 4 / مستوفى : آمر ديوان عمومى ماليات . 5 / مشرف : بالابين و مفتش ماليات . 6 / استوار : شايد معتمد زير دست مستوفى . « 2 » در عهد عباسيان ادارهء امور ولايات ، تمركز و رونق يافت ، و قدرت كارداران خلافت در ان زياد شد ، و اين كار هم بدست يكنفر خراسانى بلخى يعنى خالد جد برمكيان در عصر سفاح انجام گرفت كه در تحت ديوان مركزى خراج ، دواوين اعمال را در سرتاسر كشور خلافت بكشود « 3 » و از لوازم اين ديوان ، دانستن حساب و مساحت و ضرب و تقسيم و داشتن سجاياى امانت و عدالت بود ، تا حق دولت را بگيرند ، و آن را حيف و ضايع نسازند . « 4 » امام ابو يوسف قاضى بزرگ عصر هارون عباسى براى كسى كه بر جبايت خراج مقرر مىشد صفات ذيل را حتمى ميدانست : صاحب خراج بايد فقيه و عالم و عفيف

--> ( 1 ) - النظم الاسلاميه 215 ببعد ( 2 ) - تاريخ سيستان 92 ( 3 ) - تاريخ تمدن اسلامى 1 / 172 ( 4 ) - آثار الاول فى ترتيب الدول از حسن بن عبد اللّه 71 طبع قاهره 1295 ق